4 ТІЛДЕ БАСЫЛЫП ШЫҚҚАН ТҰҢҒЫШ МОНОГРАФИЯ

Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында: «Әжептәуір жаңғырған қоғамның өзінің тамыры тарихының тереңінен бас­тау алатын рухани коды болады. Жаңа тұрпатты жаңғырудың ең басты шарты – сол ұлттық кодыңды сақтай білу», – деген болатын. Бұл орайда ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының еңбектері – ұлттық кодтың негізі болып табылады. Еліміз егемендік алып‚ өткенімізді түгендеп‚ ұлттық дүниетанымға қайта үңіліп жатқан кезеңде ұлттық тарихымызды зерделеу қажеттігі де  туып отыр.

 

 

Ұлттық рухты серпілтіп,  жандандыруда ұлттық дүниетаным қалыптастырып, ұлттық сананы оятуда, ұлттық тіл білімінің дамуы жолында аянбай еңбек етіп‚ өзіндік үлес қосқан ғалымдар мұрасының ғылым дамуындағы орнын айқындаудың маңызы зор.

2017 жылдың соңғы күндерінде қазақ қоғамы үшін маңызы зор, қазақ қоғамының рухани тұрғыдан серпіліп, ұлттық санасын оятатындай бірнеше кітап жарық көрді. Мемлекет және қоғам қайраткері, ХХ ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалыстың басшысы, «Алаш» партиясының, Алаш мемлекетінің негізін қалаушы мемлекет және қоғам қайраткері,  энциклопедист ғалым, публицист, аудармашы Әлихан Бөкейханның өмірі мен шығармашылығы туралы тұңғыш монография, «Ахмет Байтұрсынұлының тілтанымдық мұрасы» и «Алаш қайраткері, халық ақыны Жақсылық Төленұлы. Өмір жолы, шығармалары», шыңғыстану тарихын зерттеп жүрген жас тарихшы ғалым Арман Ахметовтің «Досалы сұлтан Бұлқайырұлы» атты монографиясы баспадан шықты.

Бұл кітаптар ҚР Мәдениет және спорт министрлігі мен «Ақ жол» ДПК жетекшілерінің қолдауымен жарық көрді. Кітаптар ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің «Мәдениет және өнер саласындағы бәсекелестікті жоғарылату, қазақстандық мәдени мұраны сақтау, зерделеу мен насихаттау және мұрағат ісінің іске асырылу тиімділігін арттыру» бағдарламасы «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін сатып алу, басып шығару және тарату» кіші бағдарламасы бойынша жарық көрді. Осыған байланысты Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ «Алаш» ғылыми-зерттеу институты мен «Алашорда» қоғамдық қоры ҚР Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлына, «Ақ жол» ДПК төрағасы, партияның парламен фракциясының көшбасшысы, ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты Азат Перуашевке алғысы шексіз.

Жарық көрген кітаптардың әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар. Нақты айтар болсақ, «Алаш» партиясының жетекшісі Әлихан Бөкейханның өмірі мен шығармашылығы туралы тұңғыш монография «Қазақ жерінің жоқшысы», «Собиратель казахских земель» и «The Unifier of Kazakh Lands» деген атаумен 3 тілде – қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде жарық көрді. Кітаптың ағылшын тіліндегі нұсқасын Әсем Аққұлы дайындады, ол осы шығарылымның жауапты редакторы да болды. Монографияның бір бөлімін  Дарья Белкина ағылшын тіліне аударды. 

2017 жылдың тамыз айында монографияның қысқартылған нұсқасы «Аліхан Букейхан. Син Великого степу» деген атпен Украинда украин тілінде шықты. Кітап Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетіне арнайы шақырылған профессор Петро Васильевич Токарьдың ұсынысы әрі тікелей басшылық етуімен жарық көрді. Кітап Ужгород қаласында (Украина) Сұлтан Хан Аққұлы, Петр Токарь, Т. Шевченко атындағы Киев Ұлттық университетінің профессоры Володимир Сергийчуктің алғысөздерімен жарыққа шықты.

«Ахмет Байтұрсынұлының тілтанымдық мұрасы» атты еңбекте Ахмет Байтұрсынұлының 1914-1928 жылдар аралығында жарық көрген «Тіл – құрал» атты тілтанытқыш кітаптары, «Әдебиет танытқыш» атты еңбегі де,  ғалымның тілге қатысты мақалалары, жиын-конференцияларда сөйлеген сөздері, пікірлері,  ҚР Орталық архивінен табылған құжаттар берілген. Осы уақытқа дейін жарық көрген Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерінің жинағын құрастырушылар А.Байтұрсынұлының «Тіл-құрал» атты еңбегін бір-бір ғана нұсқадан («Дыбыс жүйесі мен түрлері», «Сөз жүйесі мен түрлері», «Сөйлем жүйесі мен түрлері») шығарумен шектеліп келген еді. Соның салдарынан А.Байтұрсынұлының тілтанымдық мұрасы жөнінде студенттер, магистранттар мен докторанттардың, тіпті оқытушылардың танымы сол жинақтың төңірегінде қалып отырды. Алайда ғалым 1914 жылдардан 1929 жылға дейін шығарған «Тіл-құралдарын» жыл сайын толықтырып, өңдеп, жетілдіріп, толықтырып отырған. 2017 жылы жарық көрген жинақта ғалымның тілтанымдық мұрасы алғаш рет жинақталып, түпнұсқамен салыстырыла отырып беріліп отыр. Сол арқылы қазақ тіл білімінің даму тарихын, ғалымның ұстанымдарын, ХХ ғасырдың басындағы лингвистикалық, экстралингвистикалық факторлар бойынша көп мағлұмат алуға болады. Кітаптың жауапты редакторы – филология ғылымдарының докторы, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Грамматика бөлімінің меңгерушісі О.Жұбаева.

Орал қаласындағы жас зерттеуші Арман Ахметовтің «Досалы сұлтан Бұлқайырұлы» атты еңбегі Шыңғыс ханның ұрпақтары – төре-сұлтандар, жекелеген хан-сұлтандардың әулеті, тарихи тұлғалардың өмірінен сыр шертетін, ғылыми маңызы зор алғашқы ғылыми жұмыс. Арман Ахметовтің бұл Шыңғыс ханның ұрпағы, Досалы хан әулетінің тарихына арналған, ал кейінгі кітаптарында зерттеуші Абылай хан мен Әбілмәмбет сұлтан әулеттерінің тарихы туралы жазбақшы. Сол арқылы Арман Ахметов ұлттық тарихнамада жаңа сүрлеу салып, Шыңғыс хан әулетінің тарихын тың, соны фактілермен толықтырмақ.  

Өткен жылы Тәуелсіз Қазақстанның іргетасын қалаған Алаш автономиясының құрылғанына 100 жыл толуы республикамыздың түрлі өңірлерінде аталып өтті. Алаш қайраткерлері, «Алаш» автономиясы, «Алаш» партиясы, ұлт азаттық қозғалыс турасында сан алуан кітаптар – монография, жинақ, экциклопедиялық анықтамалықтар жарық көрді. Алайда бірде-бір кітапта Жаксылық Төленұлының есімі кездеспейді. Оның негізгі себебі – тарихи құжаттарда, мұрағат деректерінде қайраткердің аты-жөні «Дж. Тюленев» түрінде берілген. С.Торыайғыров атындағы Павлодар Мемлекеттік университетінің профессоры, техника ғылымдарының докторы, қайраткердің тікелей ұрпағы – Мерхат Сүйіндіков даярлаған  «Алаш қайраткері, халық ақыны Жақсылық Төленұлы. Өмір жолы, шығармалары» атты еңбек тарихымыздың осы олқылықтың орнын толтырады.